grafika: Oto Jan
Manastir se nalazi u blizini sela Vizića. Posvećen je sv.
Nikoli (6/19. decembar). Čine ga crkvaa i spratni konak zapadno od nje. Podjednako
se spominje pod dva imena - Divša i Đipša. Prema legendi, osnovao ga je despot
Jovan Branković krajem XV ili na samom početku XVI veka. Pod imenom „Sv. Nikola",
manastir u selu Lipovici zabeležen je prvi put u turskom katastarskom defteru
1566-67. godine. O njemu u XVII veku nema podataka. Prvi zapis o građevinama
u Divši u XVIII veku daje opat Bonini. u izveštaju načinjenom prilikom premeravanja
fruškogorskih manastira 1702, u kojem se kaže: "u njemu ima nekoliko kaluđera,
koji ponovo grade manastir i crkvu". U privilegiji koju je izdao austrijski
car Josif I, Divša je od 1706. beležena kao metoh manastira Kuveždina, sve
do 1923, kada je proglašena samostalnim manastirom. U Zapisnoj knjizi samog
manastira iz 1738. nalazi se podatak da je te godine snabdeven najpotrebnijim
bogoslužbenim knjigama, po čemu se zaključuje da je naseljen i da se u njemu
redovno odvija život. Ktitorstvom Novosađanina Petra Jovanovića popravljeni
su 1743. manastirska crkva i zgrada konaka južno od nje, o čemu svedoči Jovanovićevo
pismo patrijarhu Arseniju IV Jovanoviću Šakabenti, upućeno 1744.
Ikonostas za obnovljenu crkvu rezao je zasad nepoznati "piltaor" iz
Novog Sada 1751. Oslikavanje ikonostasa završio je 1754. Teodor Stefanov Gologlavac,
danas ocenjen kao stvaralac osrednjih umetničkih kvaliteta (u celini, on je
„naivan slikar nevešta i nesigurna crteža, figura loših proporcija, fizionomija
bezizraznih i skoro deformisanih"), ali koji je svoje slikarstvo oslobodio
tradicionalnog prizvuka, prihvativši moderna shvatanja barokne koncepcije religiozne
slike. Na ikonama je zlatnu pozadinu zamenio bojenom. Na scenama u enterijeru
slikao je barokne oblike nameštaja i pokušao da plastično prikaže odeću. Rodom
iz okoline Valjeva, Gologlavac je u istom duhu radio i ikone u Srbiji, čak
i Bosni, što je od velikog značaja za istoriju novije srpske umetnosti.
Obimna obnova divšanske crkve i izgradnja manastirskog konaka i zvonika sa
kapelom zabeležene su između 1762. i 1766. Ktitor je bio divšanski monah poznat
kao pustinjak Matej. O manastiru u to doba svedoči gravira Zaharija Orfelina
iz 1722. Crkvi je ponovo menjan izgled 1822, a nema podataka o drugim prepravkama
u XIX veku. Izvorna crkva je jednobrodna, jednokupolna, sastavljena iz tri
osnovna dela - priprate na zapadu, naosa u središnjem delu, nad kojim se dižu
kupola i oltarske apside na istočnom delu. Nad južnim portalom, u usečenoj
plitkoj niši, nalazi se freska sa predstavom sv. Nikole. Današnji izgled divšanske
crkve posledica je čestih prepravki. Građevina se sastoji iz dva dela - prvobitne
crkve i kasnije dozidane pretpriprate i zvonika. Sagrađena je u duhu tradicionalne
srpske arhitekture. To nije reprezentativno zdanje ni po dimenzijama ni po
upotrebljenom materijalu.
Prvi podaci u 20. veku govore o kaluđerima i igumanima, dok se manastirske
građevine ne pominju. Zna se jediio da je manastir između 1913. i 1922. bio
napušten. Dolaskom igumana Pantelejmona Lazića krajem 1922. započeta je prepravka
crkve, konaka i ekonomskih zgrada. Već 1924. u Divši je bila škola za decu
iz manastirskog prnjavora. Učitelj je bio sam Lazić. Divša je 1933. ponovo
izgubila status samostalnog manastira, da bi ga ponovo dobila posle Drugog
svetskog rata.
Manastir je 1944. miniran, pa je zvonik napukao sa tri strane u celoj visini.
Svod crkve je delimično srušen, ikonostas demontiran, a njegovi delovi odneti
u manastir Kuveždin. Godine 1950. deo ikonostasa je preseljen u Muzej Srema
u Sremskoj Mitrovici (u Kuveždinu se nalazi 12 ikona s nekadašnjeg divšanskog
ikonostasa, na kojima su likovi apostola). Napukli zvonik, da ne bi pao, morao
je biti srušen (1952). Obnovu krova na crkvi izveo je 1968. Pokrajinski zavod
za zaštitu spomenika kulture u Novom Sadu. U nastavku obnove ustanovljeno je
daje današnja crkva izvorna građevina, dograđena nakon obnove Pećke patrijaršije
(1557). Potom je 1991 -92 rekonstruisano kube na crkvi. Uz pomoć donatorstva
bačkopalanačke fabrike „Sintelon", 1994. su završeni sanacija svoda priprate
i malterisanja unutrašnjosti i spoljašnjosti crkve. Ugrađeni su novi prozori
sa zaštitnim rešetkama. Izrađen je i deo kamenih doprozornika. U radionici
Pokrajinskog zavoda sačinjeno je dvoje novih drvenih vrata za crkvu, sa okovom.
Na osnovu detaljnog plana kompletne rekonstrukcije mana-stirske crkve, 1995.
počela je izrada crkvenog poda sa hidro i termo izolacijom. Predstavljeni su
arheološki nalazi starog poda, a nov je izrađen od kamenih ploča u priprati
i naosu. U okviru unutrašnjih radova, postavljene su nadgrobne kamene ploče
u priprati i izrađena je kamena časna trpeza. Ugrađeni su kameni doprozornici
i dovratnici, obojeni prozori, konzervirane novootkrivene ikone sv. Nikole
iznad južnog ulaza u crkvu. Postavljene su zatege, maskirane drvenim gredama,
a crkva je okrečena spolja i iznutra. Izgrađen je trotoar od opeke oko crkve
i ponovo je postavljen oluk. Počelo je i uređenje podruma konaka.
List
DNEVNIK, Dr.Svetozar Dunđerski
|
